Communist Party of Iran
Marxist.Leninist.Maoist
حزب کمونیست ایران
مارکسيست.لنينيست.مائوئيست
جستجوی بیشتر
 
 آتش   شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۸ برابر با ۲۵ می ۲۰۱۹                    
 
رضاشاه و تشکیل دولت متمرکز نیمه مستعمراتی در ایران- بخش دوازدهم: اعلی‌حضرتِ دزدان - شخصیت و زندگی اقتصادی رضا شاه

رضاشاه و تشکیل دولت متمرکز نیمه مستعمراتی در ایران

 

بخش دوازدهم: اعلیحضرتِ دزدان

شخصیت و زندگی اقتصادی رضا شاه

 

این سلسله مقالات با جملهای از مارکس درباره ناپلئون سوم (1873-1808) شروع شد که «مبارزۀ طبقاتی در فرانسه... اوضاع و احوال و وضعیتی بهوجود آورد که در نتیجۀ آن، آدم کممایۀ دلقکمأبی توانست قیافۀ قهرمان به خود بگیرد». با تکرار این جمله وارد بحث زندگی فردی و خصلتهای شخصی رضا شاه میشویم. تاریخ را نمیتوان و نباید با تحلیل ویژگیهای شخصی و رفتاری این یا آن شخصیت تأثیرگذار تحلیل کرد، اما بررسی زندگی شخصی و روحیات و اخلاقیات رضا شاه برای افشا کردن تمامی داستانها و تحریفاتی که طرفداران او و بخشی از تودههای ناآگاه مردم که دل به شخصیت «این مرد بزرگ و ایرانساز» بسته اند، لازم است.

شخصیت و زندگی رضاخان پالانی از خدمت در فوج قزاق تا رسیدن به مقام سلطنت را از زوایای مختلف میتوان بررسی کرد و واقعیت و یاوۀ تمام افسانهها و حکایتهایی که از اراده، هوش، شجاعت و مردم دوستی او نقل میشوند را روشن کرد. اما در این نوشته بیشتر بر دو بُعد این مساله یعنی مرام و منشِ رضاخان در برخورد با همکاران و دوستانش و وضعیت مالی و اقتصادی او تمرکز میشود. چرا که امروزه در بستر فساد اقتصادی و سیاسی مسئولان رژیم جمهوری اسلامی و هزارتوی دزدیها و رقابتها و زیرآبزنیهای رایج در کل دستگاه حکومت از شخص علی خامنهای و بیت او تا دولت، وزارتخانهها، نیروهای مسلح، نهادهای امنیتی، آقازادگان و غیره، سلطنت پهلوی و بهویژه دوران رضاشاه بهعنوان نمونهای از سلامت و صداقت و تعهد دهان به دهانمی شود.

یک متحد فرصتطلب

دربارۀ اراده و هوش شخصی رضاخان و نقش این دو در به قدرت رسیدنش، واقعیت و افسانه به هم پیوسته و روایت میشوند. اما رضاخان بدون کمک و مساعدتِ بسیاری از عوامل و عناصر مانند قدرتهای خارجی (بهویژه انگلستان)، بعضی از روحانیون بلند مرتبه، برخی سرانِ اشراف و نخبگانِ قجری، تکنوکراتهای تازه به دوران رسیده و حتی شماری از روشنفکران، پا در نردبان قدرت نمیگذاشت. یادداشتهای سلیمان بهبودی مستخدم شخصی رضاخان گویای این است که او در ابتدای کارش چگونه به دلجویی و جلب موافقت و توجه صاحبان قدرت از روحانیون تا سران عشایر و امرای ارتش و نمایندگان مجلس و بازرگانان بانفوذ پرداخت.[1] اما نکته قابل توجه این است که شاه ریاکارانه به هیچکدام از متحدینش وفادار نماند و بهویژه در مورد یاورانِ داخلیاش، فرصتطلبانه بعد از رسیدن به قدرت و تثبیت موقعیتش با تیغ حذف و داغ و درفش سرکوب برخورد کرد. تعدادی از نزدیکترین یاران و مشاوران رضا شاه که در به قدرت رسیدن او نقش مستقیم داشتند اما بعدها مورد غضب شاه قرار گرفته و عزل، زندانی، تبعید و معدوم شدند عبارتند از:

فیروز میرزا نصرتالدوله (1316-1264) وزیر دارایی رضا شاه که در سال 1308 عزل و بعد از مصادره اموالش زندانی و تحت نظر بود و نهایتا در سال 1316 پس از تبعید به سمنان بهقتل رسید. عبدالحسین تیمور تاش (1312-1262) دوست نزدیک شاه و وزیر دربار که در 1311 دستگیر و یک سال بعد در زندان بهقتل رسید. جعفرقلی خان سردار اسعد بختیاری (1313-1259) وزیر جنگ که در 1312 دستگیر و یک سال بعد در زندان بهقتل رسید. علی اکبر خان داور از یاران نزدیک رضاخان و بنیانگذار دادگستری جدید در ایران که بهعلت اختلاف نظر درباره سیاستهای اقتصادی دولت با شاه، تحت فشار قرار گرفت و در 1315 دست به خودکشی زد.

این خط و مشی ریاکارانه و فرصتطلبانه دربارۀ متحدین که با سوار شدن بر شانههای آنها جهت رسیدن به قدرت شروع و با عزل، دستگیری و قتلشان به پایان میرسد، در تاریخ معاصر جهان و ایران به جز آدولف هیتلر، در مشی و مرام روح الله خمینی هم دیده شده است. خمینی هم برخوردی مشابه رضاخان را در مورد متحدین و یارانش که در رسیدن او به قدرت نقش اساسی ایفا کردند، پیشه کرد. چهرههایی مانند مهدی بازرگان، ابوالحسن بنیصدر، ابراهیم یزدی، آیتالله شریعتمداری، صادق قطبزاده و سرانجام حسینعلی منتظری.

اعلیحضرتِ دزدان

رضاخان میرپنج سربازِ سادۀ فوج قزاق، پس از رسیدن به قدرت و در مهر 1320 که از قدرت عزل و تبعید شد، ثروتمندترین شخص ایران و یکی از ثروتمندترین چهرههای خاورمیانه بود. دربارۀ مقدار دقیق ثروت و داراییهای رضا شاه، هنوز آمار و جمعبندی دقیقی صورت نگرفته، اما تمامی روایتها بیانگر ثروت بسیار زیاد او است.

ویلبر یکی از زندگینامهنویسان طرفدار رضا شاه میگوید ثروت او هنگام مرگ، سه میلیون پوند و حدود یک و نیم میلیون هکتار زمین بود.[2] از آنجا که زمینداری و داشتن اراضی کشاورزی رعیتی، مهمترین منبع ثروت در ساختار فئودالی جامعه بود، رضا شاه شهوت و حرص عجیبی به داشتن زمین و مصادره اموال داشت. سفارت بریتانیا در سال 1932/1311 گزارش داد که رضا شاه حرص غریبی به زمین دارد و بسیاری از خانوادههای صاحب زمین را با زور و تهدید زندان، وادار به فروش املاکشان میکنند.[3] حسن امیرعلایی از افسران ارتش که بعدها مورد غضب قرار گرفت و تمام اموالش بهنفع شاه مصادره شد در 17 مهر 1320 در روزنامۀ تجدد ایران گفت که بهای اموالش بالغ بر پانصد هزار تومان بود و همگی به مصادره شاه درآمد.[4] ملکی نماینده ملایر در دوره سیزدهم مجلس درباره تصرف املاک و زمینهای کشاورزی و مراتع توسط رضا شاه گفت که او چهل و چهار هزار سند مالکیت زمین به نام خودش صادر کرد.[5] حسین فردوست هم در خاطراتش میگوید درآمد خالصِ املاک شاه فقط در سال 1319، شصت و دو میلیون تومان بوده است.[6] همچنین در سفرنامه بلوشر ذکر شده که رضا شاه مالک چهل و چهار هزار پارچه آبادی و 58 میلیون پوند سپردۀ خارجی در بانکهای انگلیس و 68 میلیون تومان سپرده در بانک ملی ایران بود.[7] این حجم از ثروت رضا شاه و خانوادهاش در شرایطی بود که اکثریت دهقانان و روستاییان در فقر مطلق، گرسنگی و عدم وجود امکانات کافی به سر میبردند. در شهرهای استان گیلان و ارومیه (که از مناطق غنیتر کشور بودند) هشتاد درصد دهقانان کمتر از یک هکتار زمین داشتند و هفتاد و پنج درصدشان قادر به تأمین مایحتاج زندگیشان نبودند.[8] در برخی از مناطق جنوب و جنوب شرقی هم کشاورزان چند ماه سال را با خوردن آردِ هستۀ خرما، ملخ خشک شده و علف زنده میماندند.[9]

رضا شاه همچنین بزرگترین سرمایهدار بخش صنعتی کشور بود. تنها در صنایع نساجی از دویست هزار دوک ریسندگیِ کارخانههای نساجی سراسر ایران، پنجاه و هشت هزار دوک به شخص شاه تعلق داشت.[10] در گزارش سال 1935 وزارت خارجۀ انگلستان آمده که رضا شاه املاک زیادی در مازندران داشت و برای افزایش قیمت بهای این زمینها، به تأسیس کارخانه و هتل و تفریحگاه در این مناطق پرداخت و برای تأمین نیروی کار ارزان قیمت این کارخانهها، به بیگاری کشیدن از مردم و سربازان وظیفه و حتی آدمربایی از کارگران نساجی اصفهان متوسل شد. سفارت بریتانیا گزارش داد که کارخانههای او با کار بدون مزد، سر پا ماندهاند.[11]

اینها فقط بخشی از دارایی منقول و ثبت شدۀ رضا شاه بود و از اموال غیر منقول و ثروتهای اهدایی او اطلاعات دقیقی در دست نیست. بهعنوان مثال فقط در یک مورد، جامعۀ زرتشتیان، هدایا و جواهراتی معادل 12140600 ریال به مناسبت تاجگذاری شاه به او دادند.[12] و مواردی از این دست، کم نبودند.

این بخش را با گزارشی از دیپلماتهای بریتانیایی و آلمانی طی سالهای 1926 تا 1933 درباره ابتلای رضا شاه به نوعی بیماری روانی و مصرف بالای تریاک توسط او به پایان میبریم:

...دود تریاک قوای ذهنیاش را پریشان کرده، قدرت تشخیص را از او گرفته... بدگمانی دیوانهوارش، فوران ناگهانی خشم و ناتوانیاش در دیدن اشیا در ابعاد واقعیشان را ممکن است به واقع بتوان به تسلیم شدنش به مواد مخدر نسبت داد. اما بیتحرکی مداومش، بیتفاوتی آشکارش نسبت به شهرت و محبوبیت خودش و مالاندوزی بیشرمانهاش را باید کمتر ناشی از علل عارضی، بلکه بیشتر ناشی از زیادهخواهی دانست...[13]

 

سیامک صبوری



1-                   رضا شاه. خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی و علی ایزدی. به اهتمام غلامحسین میرزاصالح. طرح نو. 1372

2-          به ‌نقل از تاریخ ایران مدرن، یرواند آبراهامیان. ص 139 D Wilber. Reza Shah Pahlavi (Priceton: Exposition Press 1975 pp 243.244

3-   (به نقل از تاریخ ایران مدرن ص 140) British Legation. Report on seizures of land by the Shah. FO 371/ Persia 1932/34- 16077

4- تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی. ج 4. 1361. ص 464

5- روزنامه اطلاعات 12/11/1320

6- خاطرات فردوست جلد یک. ص 111

7- سفرنامه بلوشر 1363. ص 221

8- انکشاف اقتصادی ایران و امپریالیسم انگلستان. سلطانزاده. ص 105

9- گذشته چراغ راه آینده است. جامی. ص 13

10- به نقل از ابراهیم رزاقی. اقتصاد ایران. نشر نی 1371. ص 19

11-   (به نقل از تاریخ ایران مدرن ص 141) British Minister. Annual Report for Persia. 1934 FO371/ Persia 1934/35- 18995  

12- تاریخ پهلوی و زرتشتیان، جهانگیر اوشیدری، انتشارات هوخت، تهران 1355 ص 88

13- به نقل از ایران نو و زوال سیاستهای حزبی در دورۀ رضاشاه. مَتیو الیوت. در تجدد آمرانه. گردآوری تورج اتابکی. ترجمه مهدی حقیقت خواه.     نشر ققنوس. 1385. ص 114 و 115

      
 
 شما در حال خواندن مقاله
 رضاشاه و تشکیل دولت متمرکز نیمه مستعمراتی در ایران - بخش دوازدهم: اعلی‌حضرتِ دزدان - شخصیت و زندگی اقتصادی رضا شاه
 در تاريخ
 2019-04-24
.هستيد
 
پاسخى تاريخى- جهاىى به عصری با اهميت تاريخى- جهاىى
اﯾﻦ ﺳﻨﺪ، ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣه ی ﺣﺰب ﮐﻤﻮﻧﯿﺴﺖ اﯾﺮان- ﻣﺎرﮐﺴﯿﺴﺖ ﻟﻨﯿﻨﯿﺴﺖ ﻣﺎﺋﻮﺋﯿﺴﺖ ﻣﯽ ﺷﻮد .اﻧﺘﻈﺎر و آرزوی ﻣﺎﺳﺖ ﺗﺎ « ﭘﯿﺶ ﻧﻮﯾﺲ » ﺳﻨﺪ، در ﻣﯿﺎن طﯿﻒ ِ وﺳﯿﻌﯽ از ﻣﺒﺎرزﯾﻦ ِ از ﻓﻌﺎﻟﯿﻦ و دوﺳﺘﺪاران اﯾﻦ ﺣﺰب ﺗﺎ رﻓﻘﺎی ﺟﻨﺒﺶ ﭼﭗ و ﻓﻌﺎﻟﯿﻦ ، ﺣﺮﮐﺖ ھﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﺷﻮد . ﺑﮫ وﯾﮋه، ﻓﻌﺎﻟﯿﻦ ﺣﺰب ﻣﻮظﻒ اﻧﺪ ﺗﺎ آن را ﺑﮫ ﻣﯿﺎن ﺟﻮاﻧﺎن ﻣﺒﺎرزی ﮐﮫ ﺑﺎ ﺧﯿﺰش دی ﻣﺎه وارد ﺻﺤﻨﮫ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺟﺎﻣﻌﮫ ﺷﺪه اﻧﺪ، ﺑﺒﺮﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ اﻓﮑﺎر و واﮐﻨﺶ ها و اﺣﺴﺎﺳﺎت آن ھﺎ ﮐﮫ ﺳﻨﺪ را ﺧﻮاﻧﺪه و ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﯽﮐنند آﺷﻨﺎ ﺷﻮﯾﻢ، ﺑﯿﺎﻣﻮزﯾﻢ و ﻣﺼﺎﻟﺢ ﺑﯿشتری ﺑﺮای ﻏﻨﯽ تر و ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮ ﮐﺮدن ﺳﻨﺪ ﺑﮫ دﺳﺖ آورﯾﻢ

استراتژی راه انقلاب در ایران
سند زیر یکی از اسناد جلسه پلنوم دهم کمیته مرکزی )در اختیار 2017 ( مه 1396 است که در اردیبهشت اعضا و هواداران حزب قرار گرفت تا در حوزه هایی حزبی گوناگون مورد بحث قرار بگیرد . کمیتۀ مرکزی حزب با آن را مورد بازبینی قرار ، توجه به نظرات دریافت شده داد و اینک برای اطلاع عموم اقدام به انتشار آن می کند . 2018 /1397 پاییز

گسست ضروری و آزادی ما در حفظ جهتگیری استراتژیک - گزارش پلنوم 9
1394 سند داخلی از کمیته مرکزی حزب کمونیست ایران (م ل م) مصوب آذر

 
تماس با ما 
فيس بوک 
تويتر      
حزب کمونيست ايران (م.ل.م)
را دنبال کنيد در